افتادگی رحم: دلایل، علائم و درمان‌های غیرجراحی و جراحی+پیشگیری

افتادگی رحم

افتادگی رحم یا پایین آمدن رحم داخل واژن مشکل شایعی است که بیش از نیمی از بانوان پس از یائسگی به آن مبتلا می‌شوند. البته افتادگی رحم فقط در سنین بالا مشاهده نمی‌شود و بانوان جوان نیز به دلایلی مانند ژنتیک، آسیب دیدن عضلات نگهدارندۀ رحم در اثر زایمان دشوار یا بلند کردن اشیای سنگین به آن مبتلا می‌شوند. اگرچه افتادگی خفیف رحم بدون علائم است و در مجموع عارضۀ خطرناکی نیست، اما در درجات پیشرفته باعث بروز علائمی مانند احساس درد در شکم، لگن و کمر و آمیزش دردناک می‌شود. درمان افتادگی رحم در درجات خفیف‌ آسان‌تر است، بنابراین با مراجعۀ زودهنگام به پزشک به کمک روش‌های غیرجراحی مانند ورزش‌ کگل و پساری می‌توان این مشکل را برطرف کرد. در صورت اثر بخش نبودن درمان‌های غیرجراحی و برای درمان افتادگی رحم شدید، جراحی‌های اصلاح وضعیت رحم و هیسترکتومی توصیه می‌شود.

منظور از افتادگی رحم چیست؟

رحم بخشی از اندام تناسلی زنانه‌ است که به شکل یک گلابی وارونه داخل لگن قرار دارد.‌ عضله‌های قرارگرفته بین استخوان دنبالچه و استخوان شرمگاهی که به آن‌ها عضله‌های کف لگن گفته می‌شود، رحم، مثانه، واژن و راست‌روده (رکتوم) را نگه می‌دارند. رباط‌ها و بافت‌های پیوندی نیز رحم و اندام‌های حفرۀ لگن را در جای خود ثابت می‌کنند.

چنانچه این عضله‌ها و بافت‌های پیوندی در اثر عواملی مانند زایمان، بالا رفتن سن، کاهش استروژن و بلند کردن اشیای سنگین ضعیف شوند یا آسیب ببینند، مشکل افتادگی رحم و پایین افتادن آن درون کانال واژن پیش می‌آید. افتادگی رحم عارضۀ شایعی است که تقریباً نیمی از بانوان 50 تا 79 ساله به آن مبتلا می‌شوند (منبع). افتادگی رحم بسته به شدت ضعف عضله‌ها یا بافت‌ها می‌تواند خفیف یا شدید باشد که در موارد شدید، رحم دچار افتادگی کامل می‌شود و از واژن بیرون می‌زند.

علائم افتادگی رحم

موارد خفیف افتادگی رحم معمولاً علائم محسوسی ندارند. اما به‌تدریج که افتادگی شدیدتر می‌شود و رحم به دیگر اندام‌های لگنی مانند مثانه یا روده فشار می‌آورد، علائمی از  قبیل موارد زیر بروز می‌یابد:

  • احساس سنگینی، پر بودن یا فشار در لگن
  • احساس درد در لگن، شکم یا کمر
  • درد هنگام نزدیکی
  • احساسی مانند نشستن روی یک توپ کوچک
  • احساسی مانند خارج شدن چیزی از واژن
  • بیرون زدن بافت رحم از دهانۀ واژن
  • مشکل در قرار دادن تامپون یا اپلیکاتور داخل واژن
  • یبوست یا دفع دشوار
  • مشکلات ادراری مانند بی‌اختیاری ادرار، تکرر ادرار، فوریت ادرار یا دشواری در خروج ادرار
  • تشدید علائم در پی ایستادن یا راه رفتن طولانی‌ مدت یا سرفه و عطسه
  • خونریزی واژینال در موارد شدید

در صورت بروز علائم زیر فوراً به پزشک مراجعه کنید:

    • ناتوانی در دفع ادرار یا مدفوع
    • مشاهدۀ رحم بیرون‌زده
    • احساس درد و فشار شدید در کمر، شکم یا لگن

چه بیماری‌هایی علائم مشابه با افتادگی رحم دارند؟

چه بیماری‌هایی علائم مشابه با افتادگی رحم دارند؟

دیگر اندام‌های موجود در حفرۀ لگن نیز ممکن است به دلیل ضعیف شدن عضلات نگهدارنده دچار افتادگی شوند. چون بعضی از علائم افتادگی این اندام‌ها مشابه افتادگی رحم است، این عارضه‌ها را نیز به اختصار توضیح می‌دهیم و به علائم آن‌ها اشاره می‌کنیم تا آسان‌تر بتوان بین این عارضه‌ها تمایز قائل شد.

افتادگی مجرای ادرار یا اورتروسل

در این عارضه لایۀ داخلی پوشش‌دهندۀ مجرای خروج ادرار (میزراه) از دهانۀ میزراه بیرون می‌زند یا به دیوارۀ قدامی واژن فشار می‌آورد. اگرچه اورتروسل نیز مانند افتادگی رحم با علائمی مانند احساس درد در لگن، مقاربت دردناک و بی‌اختیاری ادرار همراه است، اما علامت متمایزکنندۀ اورتروسل این است که ظاهر مجرای ادرار به یک حلقۀ کوچک صورتی، قرمز یا بنفش شبیه می‌شود.

سیستوسل

سیستوسل یا افتادگی مثانه پیامد ضعیف شدن رباط‌ها و عضله‌های نگهدارندۀ مثانه است. در این حالت مثانه به دیوارۀ قدامی واژن فشار می‌آورد و باعث برآمدگی آن می‌شود. در نتیجه علائمی مشابه علائم افتادگی رحم از قبیل احساس درد در کمر، واژن، شکم و لگن، بی‌اختیاری و تکرر ادرار و مقاربت دردناک بروز می‌یابد. دشواری در شروع شدن جریان ادرار و عفونت‌های ادراری مکرر از علائم افتراق‌دهندۀ سیستوسل از افتادگی رحم است.

انتروسل

انتروسل به فتق بخشی از رودۀ کوچک اشاره دارد. در این حالت بخشی از رودۀ کوچک در حفرۀ لگن پایین می‌آید، به بالای واژن فشار می‌آورد و باعث ایجاد برجستگی در واژن می‌شود. احساس درد، فشار و گرفتگی در لگن، به‌ویژه هنگام رابطۀ جنسی یا ورزش، یبوست، بی‌اختیاری ادرار و کمردرد از علائم مشترک انتروسل و افتادگی رحم است. اما این احساس درد و گرفتگی در لگن ناشی از انتروسل معمولاً پس از دراز کشیدن برطرف می‌شود.

رکتوسل

رکتوسل یا فتق راست‌روده به بیرون‌زدگی راست‌روده یا رکتوم از واژن گفته می‌شود. در این حالت دیوارۀ بافتی نگهدارندۀ بین راست‌روده و واژن ضعیف می‌شود. در نتیجه دیوارۀ جلویی راست‌روده شل می‌شود و باعث ایجاد برآمدگی در سمت دیوارۀ خلفی واژن می‌شود. در رکتوسل نیز مانند افتادگی رحم ممکن است بافت برجستۀ نرمی از واژن بیرون بزند و بیمار علائمی مانند مقاربت دردناک را تجربه کند. اما علائم متمایزکنندۀ رکتوسل احساس فشار در راست‌روده، احساس تخلیه نشدن کامل روده و تکرر مدفوع است. حتی بیمار گاهی مجبور می‌شود برآمدگی واژن را با انگشت فشار بدهد تا مدفوع خارج شود.

غدد بارتولن در دو طرف دهانۀ واژن قرار دارند و مایعی را ترشح می‌کنند که به لغزنده کردن واژن کمک می‌کند. انسداد غدد بارتولن موجب ایجاد کیست بارتولن می‌شود که عموماً تورمی بدون درد است. در صورت عفونت کردن مایع انباشته‌شده در کیست، آبسۀ بارتولن ایجاد می‌شود. آبسۀ بارتولن نیز مانند افتادگی رحم با درد و احساس ناراحتی هنگام راه رفتن یا رابطۀ جنسی همراه است. اما چون این آبسه عفونی است، بیماران دچار علائم دیگری مانند تب و لرز نیز می‌شوند و توده‌ای برجسته و حساس به لمس نیز در نزدیکی دهانۀ واژن ایجاد می‌شود.

تومورهای آدنکس به توده‌هایی گفته می‌شوند که در نزدیکی رحم، تخمدان و لوله‌های فالوپ تشکیل می‌شوند. این تومورها می‌‌توانند خوش‌خیم یا بدخیم باشند و علائم آن‌ها به محل تشکیل تومور بستگی دارد. در هرحال دردهای شکمی از علائم مشترک تومورهای آدنکس با افتادگی رحم هستند.

اختلالات کف لگن به ناتوانی در شل کردن و هماهنگی عضلات کف لگن برای دفع اشاره دارد. کمردرد، احساس درد هنگام نزدیکی، یبوست و نشت ادرار از علائم مشترک این عارضه با افتادگی رحم است. از دیگر علائم شاخص اختلالات کف لگن می‌توان گرفتگی عضلات لگن، دفع دشوار، تکرر مدفوع و نشت یا بی‌اختیاری مدفوع را نام برد.

در جدول زیر می‌توانید این بیماری‌ها را با افتادگی رحم مقایسه و علائم متمایز کننده آن‌ها را به اختصار مشاهده کنید.

انواع عارضه توصیف عارضه اندام درگیرشونده علائم متمایز کننده
افتادگی رحم پایین آمدن رحم در واژن و بیرون زدن آن از دهانۀ واژن رحم و واژن احساس فشار در لگن، احساس درد در کمر، شکم و لگن، نزدیکی دردناک، تکرر ادرار، بی‌اختیاری، احساس نشستن روی توپی کوچک
افتادگی مجرای ادرار پایین آمدن و بیرون زدن لایۀ پوشش‌دهندۀ مجرای ادرار و فشار آوردن آن به دیوارۀ واژن مجرای خروج ادرار و دیوارۀ قدامی واژن بیرون زدن بافت مجرا از دهانۀ مجرا و شبیه شدن ظاهر آن به یک حلقۀ صورتی
سیستوسل افتادگی مثانه و فشار آوردن آن به دیوارۀ قدامی واژن مثانه و دیوارۀ قدامی واژن دشواری در شروع جریان ادرار، عفونت‌های مکرر و خالی نشدن کامل مثانه
انتروسل افتادگی و فتق بخشی از رودۀ کوچک و فشار آوردن آن به بالای واژن رودۀ کوچک و بالای واژن برطرف شدن درد و گرفتگی لگن پس از دراز کشیدن
رکتوسل افتادگی راست‌روده و ایجاد برجستگی در دیوارۀ خلفی واژن راست‌روده و دیوارۀ خلفی واژن احساس درد و فشار در راست‌روده، تکرر مدفوع و احساس تخلیه نشدن کامل مدفوع
آبسه عفونی شدن مایع جمع‌شده در کیست بارتولن غدد بارتولن واژن توده‌های سرخ، متورم و حساس به لمس در دو طرف دهانۀ واژن، تب، درد و ترشح واژن
وجود توده در رحم یا تخمدان ایجاد توده‌های کوچک یا بزرگ، خوش‌خیم یا بدخیم رحم، تخمدان یا لوله‌های فالوپ دردهای شکمی و علائم دیگر بسته به خوش‌خیمی یا بدخیمی یا محل وجود تومور
اختلالات کف لگن ناتوانی در شل کردن و هماهنگی عضلات کف لگن برای دفع عضلات کف لگن درد و گرفتگی عضلات لگن

درجات افتادگی رحم

درجات افتادگی رحم

نظام‌های درجه‌بندی مختلفی برای افتادگی رحم پیشنهاد شده است که یکی از پرکاربردترین آن‌ها مبتنی بر میزان پایین آمدن رحم است. درجۀ صفر به حالتی گفته می‌شود که رحم افتادگی ندارد و چهار درجۀ دیگر به شرح زیر توصیف می‌شود:

  • درجۀ 1: رحم پایین می‌آید و وارد نیمۀ بالایی واژن می‌شود. افتادگی رحم درجۀ 1 عموماً بدون علائم یا با احساس فشار و ناراحتی خفیف در لگن همراه است. افتادگی رحم درجۀ 1 معمولاً هنگام معاینه یا آزمایش‌های معمول زنانه مانند تست پاپ اسمیر به صورت تصادفی تشخیص داده می‌شود. فاصلۀ پایین‌ترین بخش رحم یا دهانۀ واژن بیش از 1 سانتی‌متر است.
  • درجۀ 2: رحم پایین می‌افتد و داخل بخش پایینی واژن، نزدیک به دهانۀ واژن قرار می‌گیرد؛ اما از واژن بیرون نمی‌زند. در این مرحله علائمی مانند احساس سنگینی در ناحیۀ لگن احساس می‌شود، فرد هنگام آمیزش، احساس درد یا ناراحتی می‌کند و هنگام خنده یا سرفه با مشکل نشت ادرار مواجه می‌شود. فاصلۀ پایین‌ترین بخش رحم تا دهانه واژن کمتر از 1 سانتی‌متر است.
  • درجۀ 3: رحم در این مرحله از واژن بیرون می‌زند و علائم مراحل فوق شدیدتر و پرتکرارتر می‌شوند. برخی بانوان برآمدگی یا توده‌ای را داخل واژن حس می‌کنند. همچنین دهانه رحم هنگام سرفه، عطسه یا خنده موقتاً کمی از دهانۀ واژن بیرون می‌زند و علائمی مانند نشت و بی‌اختیاری ادرار یا احساس تخلیه نشدن کامل مثانه بروز می‌یابند. بخش افتادۀ رحم بیش از یک سانتی‌متر از دهانۀ واژن بیرون می‌زند.
  • درجۀ 4: افتادگی در این مرحله کامل است و بخش زیادی از رحم از دهانۀ واژن بیرون می‌زند. علائم مراحل فوق مانند درد به بیشترین شدت خود می‌رسند و فرد متوجه بیرون زدن بافت گوشتی از واژن می‌شود.

دلایل افتادگی رحم

دلایل افتادگی رحم

افتادگی رحم پیامد ضعیف شدن عضله‌ها و بافت‌های نگهدارندۀ رحم است. شایع‌ترین دلایل این ضعف عضلانی و بافتی عبارت هستند از:

  • بارداری
  • زایمان طبیعی یا دشوار
  • به دنیا آوردن نوزادی با جثۀ بزرگ
  • ضعیف شدن عضلات کف لگن
  • بلند کردن مکرر اشیای سنگین
  • اضافه وزن یا چاقی، به‌ویژه BMI بالاتر از 25 (منبع)
  • کاهش میزان استروژن
  • یبوست مزمن یا زور زدن هنگام دفع
  • سرفه‌های شدید و مکرر به دلیل ابتلا به بیماری‌هایی مانند برونشیت مزمن یا سل
  • بیماری‌های ژنتیکی ضعیف‌کنندۀ بافت‌های پیوندی مانند سندرم اهلرز ـ دانلوس و مارفان
  • اختلال‌های کف لگن مانند مثانۀ پرکار و بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع
  • فیبروم رحمی
  • تومور لگن در موارد نادر

بنابراین داشتن شرایط زیر احتمال افتادگی رحم را افزایش می‌دهد:

  • بالا رفتن سن
  • یک یا چند زایمان طبیعی
  • زایمان در سنین بالاتر
  • یائسگی
  • کشیدن سیگار
  • سابقۀ خانوادگی افتادگی اندام‌های حفرۀ لگن
  • انجام جراحی لگن در گذشته

آیا افتادگی رحم خطرناک است؟

آیا افتادگی رحم خطرناک است؟

اگرچه افتادگی رحم عارضه‌ای ناراحت‌کننده است و انجام کارهای روزمره را مختل می‌کند، اما عموماً خطرناک نیست. موارد خفیف افتادگی رحم بدون علائم است و با تغییر سبک زندگی و ورزش درمان می‌شود. با این حال افتادگی شدید، دفع ادرار یا مدفوع را دشوار می‌کند و به عوارضی مانند مشکلات جنسی، کاهش اعتماد به نفس به دلیل داشتن تصویری ناخوشایند از بدن، اضطراب و افسردگی دامن می‌زند. همچنین ضعیف شدن عضلات نگهدارندۀ رحم می‌تواند افتادگی مثانه، راست‌روده و دیوارۀ واژن را نیز به دنبال داشته باشد. مجراهای خروج ادرار نیز در موارد شدید مسدود و در نتیجه تخلیۀ ادرار غیرممکن می‌شود.

در مجموع افتادگی رحم عارضه‌ای شایع و کم‌خطر است که نیمی از بانوان بالای 50 سال به آن مبتلا می‌شوند. اکثر موارد افتادگی رحم با درمان‌های غیرجراحی مانند ورزش‌درمانی و پساری بهبود یافته و جراحی فقط برای موارد شدید ضرورت می‌یابد. در هر حال نرخ موفقیت درمان افتادگی رحم بسیار بالا است (منبع) و با رعایت توصیه‌های پیشگیرانه و اصلاح سبک زندگی می‎توان تا حد زیادی از عود آن جلوگیری کرد.

آیا امکان بارداری با افتادگی رحم وجود دارد؟

آیا امکان بارداری با افتادگی رحم وجود دارد؟

اگرچه افتادگی رحم بالاترین درصد شیوع را در سنین پس از یائسگی دارد، بانوانی که در سن باروری قرار دارند، نیز ممکن است دچار این مشکل شوند. طبیعی است که این گروه از بانوان نگران اثرات افتادگی رحم بر ایمنی بارداری باشند. امکان بارداری با افتادگی رحم ممکن است، اما مادران دچار این عارضه باید بیشتر تحت‌نظر باشند تا با پایش مستمر از بروز عوارضی مانند عفونت دهانۀ رحم، زایمان زودرس و سقط جنین جلوگیری شود.

هر چند افتادگی خفیف رحم مشکلی را برای باردار شدن ایجاد نمی‌کند، اما افتادگی شدید بر باروری اثر می‌گذارد. از یک‌سو افتادگی رحم رابطۀ جنسی را دردناک می‌کند. از سوی دیگر چون رحم در موقعیت طبیعی خود قرار ندارد، ممکن است اسپرم‌ها در مسیر رسیدن به تخمک دچار مشکل بشوند و زنده نمانند یا حتی بیرون بریزند و نتوانند وارد رحم شوند.

در هر حال با انجام درمان‌های مناسب با توجه به شدت افتادگی رحم، می‌توان بارداری موفقی داشت (منبع). البته بانوان بارداری که دچار افتادگی رحم هستند، حتماً باید برای به دنیا آوردن نوزاد تحت‌ عمل سزارین قرار بگیرند و زایمان طبیعی نداشته باشند.

تشخیص افتادگی رحم

تشخیص افتادگی رحم

مطمئن‌ترین و بهترین راه برای تشخیص افتادگی رحم، معاینه توسط متخصص زنان و زایمان است. پزشک از مراجعه‌کننده می‌خواهد که علائم خود را شرح بدهد، سپس معاینۀ لگن را برای دیدن بخش پایین‌آمده و بیرون‌زدۀ رحم انجام می‌دهد. معاینۀ لگن باید در حالت خوابیده و ضمن انجام دادن مانور والسالوا انجام شود. البته گاهی روش‌های تصویربرداری مانند سونوگرافی، سی تی اسکن و ام آر آی برای تأیید تشخیص اولیه توصیه می‌شود.

معاینۀ لگن به شکل زیر انجام می‌شود:

  • روی تخت مخصوص معاینه می‌خوابید و پزشک وسیله‌ای به نام اسپکولوم را به آرامی وارد واژن می‌کند.
  • سپس پزشک پایین آمدن رحم داخل واژن و بیرون زدن آن از واژن را مشاهده و معاینه می‌کند.
  • برای تشخیص دقیق تر از شما خواسته می‌شود که مانور والسالوا را انجام دهید. برای انجام مانور والسالوا لازم است که نفس خود را حبس کنید و فشار درون شکم را با منقبض کردن عضله‌های شکم افزایش دهید. همچنین پزشک از شما می‌خواهد مانند زمان دفع زور بزنید یا مانند حالتی که می‌خواهید جریان ادرار را متوقف کنید، عضله‌های لگن را منقبض کنید.

چنانچه فرد دچار بی‌اختیاری ادرار یا مشکل در تخلیۀ مثانه باشد، آزمایش‌های بیشتری برای بررسی عملکرد مثانه و چگونگی تخلیۀ ادرار انجام می‌شود. یکی از این آزمایش‌ها سیستوسکوپی است که برای مشاهدۀ مثانه و مجرای خروج ادرار (میزراه) کاربرد دارد. برای انجام این آزمایش ابتدا ژل بی‌حس‌کننده به ناحیۀ تناسلی زده می‌شود، سپس پزشک لوله‌ای باریک و مجهز به منبع نور را از راه مجرای خروج ادرار وارد مثانه می‌کند. اگر پزشک لازم بداند که کلیه‌ها و اندام‌های حفرۀ لگن دقیق‌تر بررسی شوند، ام آر آی لگن را توصیه می‌کند.

درمان افتادگی رحم

درمان افتادگی رحم

روش درمان افتادگی رحم، به شدت علائم، درجۀ افتادگی، برنامه برای باردار شدن در آینده و سن و وضعیت سلامت عمومی بیمار بستگی دارد. روش‌های غیرجراحی و جراحی مختلفی برای درمان افتادگی رحم به کار برده می‌شوند که به شرط تشخیص مناسب نرخ موفقیت بسیار بالایی دارند و کاملاً اثربخش هستند.

درمان‌های غیرجراحی

خوشبختانه درجات خفیف افتادگی رحم و حتی گاهی افتادگی درجۀ 3 را می‌توان با بهره‌گیری از روش‌های غیرجراحی درمان کرد. تمرکز اصلی در درمان‌های غیرجراحی بر تقویت عضلات کف لگن به کمک ورزش، افزایش تولید کلاژن‌ و اصلاح سبک زندگی برای از بین بردن عوامل خطر افتادگی رحم از قبیل یبوست و چاقی است. گاهی از وسیله‌ای به نام پساری نیز برای بالا نگه داشتن رحم کمک گرفته می‌شود.

حرکت کگل نوعی ورزش خاص است که عضلات کف لگن را تقویت می‌کند. انجام ورزش‌ کگل عموماً برای درمان افتادگی رحم درجۀ 1 کافی است و در کنار روش‌های دیگر به درمان افتادگی درجۀ 2 کمک می‌کند. همچنین این حرکت برای پیشگیری از افتادگی توصیه می‌شود. برای انجام ورزش‌ کگل لازم است عضلات لگن را مانند حالتی که می‌خواهید جریان ادرار را متوقف کنید، به مدت سه تا پنج ثانیه منقبض کنید. این حرکت را سه یا چهار نوبت در طول روز و هر نوبت ده بار انجام بدهید. یکی از مزایای مهم ورزش‌ کگل این است که در هر زمانی از روز و در هر حالتی می‌توانید آن‌ها را انجام بدهید.

برای درست انجام دادن حرکت کگل و نتیجه گرفتن از آن‌ها لازم است ابتدا عضله‌های کف لگن را به یکی از روش‌های زیر شناسایی کنید:

  • یک یا دو انگشت را وارد واژن کنید و سعی کنید آن‌ها را فشار بدهید.
  • فکر کنید در حال ادرار کردن هستید و جریان ادرار را متوقف کنید.
  • عضله‌های داخل مقعد را مانند زمانی که می‌خواهید مانع خروج باد شوید، منقبض کنید.

اگر از پیدا کردن عضله‌های کف لگن مطمئن نبودید، با پزشک مشورت کنید. در صورت لزوم نیز می‌توانید از بیوفیدبک برای اطمینان از صحت انجام حرکت کگل کمک بگیرید. چنانچه حرکت کگل را به درستی و به‌طور مستمر انجام بدهید، انتظار می‌رود علائمی مانند نشت ادرار ظرف چند هفته تا پنج ماه از بین برود. برای حفظ نتایج به‌دست‌آمده و جلوگیری از عود افتادگی رحم نیز لازم است ورزش‌ کگل را در برنامۀ روزمرۀ خود بگنجانید. این حرکت را سه مرتبه در روز، هر مرتبه 8 تا 12 بار انجام بدهید.

پساری برای درمان افتادگی رحم

پساری حلقه‌ای لاستیکی یا از جنس پلاستیک است که داخل واژن و دور یا زیر بخش پایینی رحم انداخته می‌شود تا رحم را بالا نگه دارد. پساری بیشترین کاربرد را برای درمان افتادگی رحم درجۀ 2 دارد و در کنار درمان دارویی و ورزش‌ کگل می‌تواند روش اثربخشی برای درمان افتادگی رحم درجۀ 2 و حتی 3 باشد. پزشک اندازۀ مناسب پساری را تعیین و آن را جای‌گذاری می‌کند. اندازه بودن پساری بسیار مهم است. بیماران باید بتوانند با وجود پساری به راحتی راه بروند، خم شوند و ادرار کنند.

روش درآوردن و جا انداختن پساری عموماً به بیماران آموزش داده می‌شود تا بتوانند پساری را به‌طور مرتب در خانه خارج کرده و آن را تمیز کنند؛ همچنین بعضی گونه‌های پساری که واژن را پر می‌کنند، باید قبل از رابطۀ جنسی خارج شوند. در هر حال مراجعۀ دوره‌ای به پزشک برای معاینه و بررسی وضعیت جهت جلوگیری از تحریک واژن و عفونت ناشی از آن ضروری است. بانوان می‌توانند تا زمان بهبود علائم یا برای سال‌های متمادی از پساری استفاده کنند. البته پساری باید هر سه تا شش ماه یک بار تعویض شود.

از آن‌جایی که کاهش استروژن و تحلیل رفتن کلاژن ناشی از آن یکی از دلایل افتادگی رحم است، پزشکان هورمون استروژن را به صورت قرص، کرم واژینال یا چسب برای درمان افتادگی درجۀ 2 و 3 تجویز می‌کنند. استفاده از استروژن معمولاً پس از دوران یائسگی و به صورت موضعی توصیه می‌شود.

استعمال موضعی استروژن احتمال بروز عوارض جانبی مانند سردرد، سرگیجه، حالت تهوع، اسهال و درد عضلانی را به حداقل می‌رساند. کرم استروژن عموماً در کنار پساری به کار برده می‌شود تا دیواره‌های واژن را ضخیم کرده و از خشکی و تحریک ناشی از استفاده از پساری جلوگیری کند. ثابت شده است که این درمان ترکیبی، اثربخشی بیشتری از هر یک از این دو روش به تنهایی دارد (منبع).

لیزر واژینال برای درمان افتادگی رحم

استفاده از لیزرهای CO2 و اربیوم روشی نوین، غیرتهاجمی و کم‌خطر برای درمان افتادگی خفیف رحم است. پزشک متخصص پروب لیزر را پس از استعمال کرم بی‌حسی، وارد واژن می‌کند. اثر حرارتی لیزر بر بافت نرم موجب القای کلاژن‌سازی و بازآرایی کلاژن‌ها می‌شود. بنابراین مشکل افتادگی رحم در نتیجۀ افزایش میزان کلاژن و تقویت ماتریس خارج‌سلولی کاهش می‌یابد.

اثربخشی و ایمنی لیزر برای درمان افتادگی رحم در پژوهش‌های متعدد اثبات شده است (منبع). تعداد جلسات لیزردرمانی به شدت افتادگی رحم بستگی دارد، عموماً سه تا شش جلسۀ 15 تا 30 دقیقه‌ای برای برطرف کردن افتادگی رحم درجۀ 1 و 2 توصیه می‌شود.

جراحی

چنانچه درمان‌های غیرجراحی اثربخش نباشد، افتادگی عود کند یا افتادگی رحم شدید بوده و رحم کاملاً از واژن بیرون زده باشد، جراحی برای اصلاح وضعیت رحم یا برداشتن آن انجام می‌شود. جراحی‌های زیر برای درمان افتادگی رحم شدید توصیه می‌شوند.

جراحی اصلاح وضعیت رحم

جراحی اصلاح وضعیت رحم عموماً به بانوان دچار افتادگی رحم درجۀ سه و چهاری توصیه می‌شود که سن بالایی ندارند و قصد دارند در آینده باردار شوند. جراحی اصلاحی به دو روش ساکروهیستروپکسی و ساکروکولپوپکسی انجام می‌شود و پزشک متخصص در این جراحی‌ها رحم را به سر جای اصلی خود برمی‌گرداند.

متخصص زنان در روش ساکروهیستروپکسی پشت دهانۀ رحم (گردن رحم) را به بالای استخوان دنبالچه (ساکروم) متصل می‌کند. در گذشته از مش برای این اتصال استفاده می‌شد، اما امروزه بیشتر نوار باریکی از یکی از لایه‌های دیوارۀ شکم به‌جای مش به کار برده می‌شود. به این ترتیب خطر بروز حساسیت کمتر می‌شود و ایمنی عمل بالاتر می‌رود. اما عمل ساکروکولپوپکسی به این شکل انجام می‌شود که جراح بالای واژن را با مش به استخوان دنبالچه متصل می‌کند. به این ترتیب رباطی مصنوعی ایجاد می‌شود که رحم را به موقعیت اصلی خود برمی‌گرداند.

مدت زمان بستری جراحی اصلاحی یک تا سه روز است، پس از ترخیص باید مراقبت‌های زیر را رعایت کنید تا مشکلی پیش نیاید:

  • دو هفتۀ نخست پس از جراحی استراحت کنید و میزان فعالیت را به تدریج افزایش دهید.
  • پاها را هنگام نشستن یا خوابیدن روی هم نیندازید.
  • خونریزی و ترشحات اندک تا چند روز پس از جراحی طبیعی است. برای کنترل آن به‌جای تامپون از نوار بهداشتی استفاده کنید تا خطر عفونت به حداقل برسد.
  • به مدت دو هفته اشیای سنگین‌تر از سه کیلوگرم بلند نکنید.
  • ورزش‌های سنگین به مدت 3 ماه ممنوع است.
  • رژیم غذایی متعادل و سرشار از فیبر حاوی میوه و سبزی فراوان داشته باشید تا دچار یبوست نشوید.
  • روزانه حداقل دو لیتر آب بنوشید.
  • به مدت 4 تا 6 هفته رابطۀ جنسی نداشته باشید تا جای زخم کاملاً بهبود پیدا کند.

جراحی هیسترکتومی یا خارج کردن رحم برای بانوان مسن و یا دچار افتادگی شدید و درجۀ 4 همراه با بی‌اختیاری ادرار غیرقابل‌کنترل مناسب است. پس از این جراحی طبعاً دیگر امکان باردار شدن وجود ندارد. جراحی برداشتن رحم تحت بیهوشی یا با استفاده از بی‌حسی نخاعی انجام می‌شود.

سه روش متداول انجام هیسترکتومی عبارت هستند از واژینال، لاپاراسکوپی و جراحی باز.

  • واژینال: جراحی از راه واژن یا واژینال عملی سرپایی است که کمترین عوارض و کوتاه‌ترین دوران نقاهت را دارد و از راه برش ایجادشده بالای واژن انجام می‌شود.
  • لاپاروسکوپی: جراحی لاپاراسکوپی از راه ناف یا برشی کوچک روی شکم انجام می‌پذیرد. عوارض و دوران نقاهت جراحی لاپاراسکوپی از جراحی باز کمتر و کوتاه‌تر است.
  • جراحی باز: برای جراحی باز لازم است که برشی به طول تقریباً 15 سانتی‌متر روی شکم ایجاد شود. مدت بستری جراحی باز از روش‌های دیگر طولانی‌تر است و با عوارض بیشتری نیز همراه است.

پس از هیسترکتومی لازم است مراقبت‌های زیر را رعایت کنید تا در دوران نقاهت دچار مشکل نشوید:

  • به مدت حداقل چهار تا شش هفته از بلند کردن اشیای سنگین‌تر از پنج کیلوگرم خودداری کنید.
  • به مدت شش هفته رابطۀ جنسی نداشته باشید و چهار تا شش هفته از تامپون یا اپلیکاتور استفاده نکنید.
  • دو هفته پس از جراحی باز یا پس از قطع مصرف داروهای مسکن می‌توانید رانندگی کنید.
  • ورزش تا شش هفته پس از جراحی برداشتن رحم ممنوع است.

چنانچه علاوه بر افتادگی رحم، مشکل افتادگی دیواره‌های واژن، مجرای ادرار یا راست‌روده نیز وجود داشته باشد، جراحی‌های زیر توصیه می‌شود:

  • ترمیم ساختارهای لگن: متخصص زنان ساختارهای لگن را با بخیه زدن تقویت می‌کند و بالا می‌کشد.
  • بستن دهانۀ واژن: چنانچه فرد دیگر قصد رابطۀ جنسی همراه با دخول واژینال نداشته باشد، امکان انجام این عمل وجود دارد.

پیشگیری از افتادگی رحم و پیشرفت آن

پیشگیری از افتادگی رحم و پیشرفت آن

بسیاری از بانوان تصور می‌کنند که افتادگی رحم یکی از عوارض اجتناب‌ناپذیر بالا رفتن سن است. اما این تصور اشتباه است. اگرچه تمام عوامل خطر افتادگی رحم قابل‌پیشگیری نیستند، اما با رعایت چند راهکار ساده می‌توان از پیشرفت افتادگی رحم یا ابتلا به آن جلوگیری کرد. مؤثرترین روش‌ها برای پیشگیری از افتادگی رحم در این بخش توضیح داده می‌شوند.

اصلاح سبک زندگی

سبک زندگی بدون شک نقش مهمی در سلامت عمومی بخش‌های مختلف بدن، از جمله دستگاه تناسلی و رحم دارد. یکی از مهم‌ترین توصیه‌هایی که در زمینۀ تغییر سبک زندگی برای پیشگیری از افتادگی رحم به بانوان می‌شود، ترک سیگار است. چرا که ترک سیگار احتمال سرفه‌های مزمنی را که فشار مضاعفی را به عضله‌ها و رباط‌های نگهدارندۀ رحم وارد می‌کنند، کاهش می‌دهد. همچنین با توجه به اثری که اضافه وزن، یبوست و ضعف عضلانی در بروز افتادگی رحم دارند، توجه به رژیم غذایی و انجام ورزش‌های مناسب برای پیشگیری از افتادگی رحم ضروری است.

رژیم غذایی مناسب درمان یبوست

رژیم غذایی مناسب شامل میزان فیبر کافی و نوشیدن آب فراوان احتمال ابتلا به یبوست و زور زدن هنگام دفع، یعنی دو عامل خطر افتادگی رحم، را کاهش می‌دهد. به‌علاوه از بین بردن چربی‌های اضافی دور شکم و در نتیجه کاهش فشار وارد بر عضلات لگن هنگام راه رفتن یا ایستادن نیز روش مؤثری برای پیشگیری از افتادگی رحم است. برای آن که چربی‌های دور شکم را با موفقیت از بین ببرید و دچار یبوست نشوید، در رژیم غذایی خود به توصیه‌های زیر توجه کنید:

  • حذف نکردن وعده‌های غذایی: غذا خوردن منظم روده را به کار می‌اندازد و به دفع آسان کمک می‌کند.
  • پرهیز از مصرف شیرین‌کننده‌های مصنوعی: این ترکیبات باعث نفخ و یبوست می‌شوند.
  • حذف تنقلات شبانه: متابولیسم در زمان خواب آهسته می‌شود، بنابراین مصرف دیرهنگام تنقلات باعث افزایش وزن می‌شود.
  • فهرست‌برداری از نوشیدنی‌ها و خوراکی‌های مصرفی: اکثر افرادی که این کار را انجام می‌دهند، معمولاً از میزان کالری مصرفی خود متعجب می‌شوند.

همچنین برای این که دفع آسان داشته باشید و زور زدن باعث افتادگی رحم نشود، مواد زیر را در رژیم غذایی خود بگنجانید:

  • سبزیجاتی مانند اسفناج، لوبیا سبز و سیر
  • میوه‌هایی مانند آلو، زردآلو، هلو و انگور
  • غلات دارای فیبر فراوان مانند غلات صبحانۀ کامل و نان سبوس‌دار
  • ادویه‌هایی مانند کاری و فلفل

ضمناً توجه داشته باشید که موادی مانند برنج سفید، ماکارونی، پنیر و موز مدفوع را سفت‌تر می‌کنند، پس در زمان یبوست از خوردن آن‌ها پرهیز کنید.

همان‌طور که در بخش درمان توضیح داده شد، ورزش نخستین روشی است که برای درمان افتادگی رحم درجۀ 1 و کمک به برطرف کردن علائم موارد شدیدتر افتادگی به کار برده می‌شود. انجام روزمرۀ ورزش‌ کگل به تمام بانوان توصیه می‌شود. علاوه بر حرکت کگل ورزش‌های زیر نیز با تقویت کردن عضلات کف لگن برای پیشگیری از افتادگی رحم یا جلوگیری از پیشرفت آن مفید هستند:

حرکت کشویی پاشنه

حرکت کشویی پاشنه
این حرکت عضلات کف لگن و عضلات عمقی شکم را منقبض می‌کند:

  1. روی زمین دراز بکشید و زانوها را خم کنید.
  2. قفسۀ سینه را از هوا پر کنید، سپس هوا را از راه دهان بیرون بدهید و بگذارید قفسۀ سینه به آرامی پایین برود.
  3. عضله‌های مرکزی لگن را منقبض کنید. سپس پاشنۀ راست را تا جایی که می‌توانید انقباض عضلات را حفظ کنید، از بدن دور کنید.
  4. وقتی پاشنه به دورترین نقطۀ ممکن رسید، عمل دم را انجام بدهید و پاشنه را به جای اول برگردانید.
  5. حرکت را 10 بار برای هر پا تکرار کنید.
پل

ورزش پل

حرکت پل عضلات کف لگن، مفصل‌های ران، باسن و پاها را تقویت می‌کند. برای انجام این حرکت طبق مراحل زیر پیش بروید:

  1. روی زمین دراز بکشید، زانوها را خم کنید، پاها را به عرض لگن باز کنید و بازوها را به گونه‌ای کنار بدن روی زمین بگذارید که کف دست‌ها رو به پایین باشد.
  2. عضلات باسن و کف لگن را هم‌زمان منقبض کنید و باسن‌ها را با فشار دادن پاشنه‌ها به زمین تا جایی که می‌توانید بالا ببرید.
  3. تا جایی باسن‌ها را بالا ببرید که بتوانید انقباض عضلات را حفظ کنید.
  4. دو تا ده ثانیه در این حالت بمانید.
  5. سپس به آرامی به حالت اولیه برگردید.
  6. حرکت را 10 بار تکرار کنید.
صدف

حرکت صدف

حرکت صدف نیز یکی از تمرین‌های مفید برای تقویت عضلات کف لگن و شکم است که به شکل زیر انجام می‌شود:

  1. به پهلو دراز بکشید و زانوها را اندکی خم کنید.
  2. عضلات پایین شکم و کف لگن را منقبض کنید.
  3. همان‌طور که پاها را از پایین به هم چسبانده‌اید، زانوی بالایی را تا جایی که می‌توانید، بدون چرخاندن لگن، بلند کنید.
  4. سه تا پنج ثانیه در این حالت بمانید. سپس به آرامی به حالت اولیه برگردید.
  5. حرکت را 10 تا 20 بار برای هر سمت انجام بدهید.

توجه به وضعیت بدن هنگام بلند کردن اجسام

پیشگیری از افتادگی رحم با توجه به وضعیت بدن هنگام بلند کردن اجسام

هنگام بلند کردن اشیای سنگین به نکات زیر توجه کنید تا کمر، رباط‌ها و عضله‌های کف لگن آسیب نبینند:

  • اشیای بددست، با شکل عجیب یا بسیار سنگین را به تنهایی بلند نکنید.
  • بارهای سنگین را بالاتر از کمر نبرید.
  • قبل از بلند کردن اجسام از محکم بودن جای پاها مطمئن شوید.
  • برای بلند کردن اجسامی که تا کمر نمی‌رسند، پشت بدن را صاف نگه دارید و زانوها و مفصل‌های ران را خم کنید و از کمر رو به جلو خم نشوید.
  • یک گام از وسیله‌ای که می‌خواهید بلند کنید، فاصله بگیرید. پاها را روی زمین محکم کنید، عضله‌های شکم را منقبض کنید، بدون آن که از کمر خم شوید، بنشینید و وسیله را با استفاده از عضلات پا بلند کنید. زانوها را به آرامی صاف کنید، ناگهان بلند نشوید.
  • هنگام بلند کردن وسیله نچرخید، صاف بلند شوید. نوک پاها هنگام بلند کردن وسیله باید رو به جلو باشد.
  • جسم سنگین را با بازوهای خمیده نزدیک بدن نگه دارید. عضله‌های شکم را منقبض کنید، گام‌های کوتاه بردارید و به آرامی راه بروید.
  • برای پایین گذاشتن وسایل سنگین نیز ابتدا پاها را محکم روی زمین بگذارید، عضله‌های شکم را منقبض کنید، زانوها و مفصل‌های ران را خم کنید، بدون خم کردن کمر بنشینید و وسیله را روی زمین بگذارید.

سوالات متداول

آیا افتادگی رحم باعث کمردرد می‌شود؟

فشار آوردن لگن به عصب‌ها و استخوان‌های لگن می‌تواند باعث کمردرد شود. همچنین عضله‌ها در اثر تحمل فشار مداوم درد می‌گیرند و تحلیل می‌روند؛ در نتیجه درد کمر، شکم، کشالۀ ران و پا شروع می‌شود.

آیا خانم‌های جوان نیز دچار افتادگی رحم می‌شوند؟

بله، آسیب‌دیدگی عضله‌های کف لگن به دلیل بلند کردن وزنه‌های سنگین یا زایمان یکی از دلایل افتادگی رحم در جوانی است. به‌علاوه برخی بانوان به دلایل ژنتیکی با بافت‌هایی ضعیف‌تر متولد می‌شوند و بیشتر مستعد افتادگی رحم هستند.

می‌توانم رحم بیرون‌زده از واژن را با فشار عقب بدهم؟

خیر، با این کار فقط به رحم و واژن آسیب می‌زنید. حتماً برای برخورداری از درمان مناسب به متخصص زنان و زایمان مراجعه کنید.

افتادگی رحم خودبه‌خود برطرف می‌شود؟

خیر، البته امکان درمان افتادگی خفیف با ورزش‌درمانی و انجام حرکت کگل وجود دارد. اما برای درمان درجات شدید افتادگی باید به پزشک مراجعه کنید.

نوشیدن قهوه برای افتادگی رحم بد است؟

نوشیدنی‌های کافئین‌دار مدر هستند و باعث پرکاری کلیه‌ها می‌شوند. این وضعیت مثانه را حساس و عضله‌های کف لگن را ضعیف می‌کند. بنابراین در صورت افتادگی رحم یا ابتلا به اختلالات کف لگن بهتر است کمتر قهوه بنوشید.

کارمندان و بانوانی که ساعت‌ها در طول روز می‌نشینند، نیز مستعد افتادگی رحم هستند؟

بله، نشستن طولانی‌مدت باعث کشیدگی و تحلیل رفتن عضله‌های مرکزی و لگن می‌شود. ضعف این عضله‌ها زمینه‌ساز افتادگی رحم می‌شود.

بهترین ورزش‌ها برای افتادگی رحم چه ورزش‌هایی هستند؟

پیاده‌روی، شنا، دوچرخۀ ثابت، ورزش‌های هوازی سبک و راه رفتن در آب از بهترین ورزش‌ها برای مدیریت افتادگی رحم هستند.

ممکن است زیاده‌روی در انجام حرکت کگل باعث تشدید علائم افتادگی رحم شود؟

بله، افراط در ورزش کردن عضلات کف لگن را خسته می‌کند، در نتیجه عملکرد این عضلات مختل می‌شود و عوارضی مانند بی‌اختیاری بروز می‌یابد.

بانوان دچار افتادگی رحم چه ورزش‌هایی را نباید انجام بدهند؟

ورزش‌های سنگین و پربرخوردی مانند وزنه‌برداری، دو، پرش و تنیس مناسب نیستند. تمام این ورزش‌ها فشار بیشتری را به کف لگن تحمیل می‌کنند. بنابراین لازم است ابتدا عضلات کف لگن تقویت شوند و سپس انجام این ورزش‌ها شروع شود.

احتمال دارد افتادگی رحم پس از جراحی عود کند؟

بله، نتایج یک پژوهش نشان می‌دهد که نرخ عود افتادگی رحم یک سال پس از جراحی 2/25 درصد است. عود عارضه در بانوان زیر 60 سال و مبتلا به عفونت بیشتر مشاهده شده است (منبع).

چه مکمل‌هایی برای مدیریت افتادگی رحم مناسب هستند؟

مصرف مکمل‌های ویتامین C و D و منیزیم به بانوان دچار افتادگی رحم توصیه می‌شود.

مقالات مرتبط
فهرست مطالب

فرم رزرو نوبت

فقط با هماهنگی قبلی از طریق تماس تلفنی