در شرایط عادی در زنان، مثانه توسط کلافی از عضلات و بافت حمایت کننده کف لگن در جای خود نگه داشته می شود. هنگامی که این بافت ها کشیده می شوند و یا ضعیف می شوند، مثانه می تواند از این لایه افتاده و در داخل واژن برآمده شود. این منجر به افتادگی مثانه می شود که سیستوسل نیز نامیده می شود.
در موارد شدید، افتادگی مثانه می تواند در دهانه واژن ظاهر شود. گاهی اوقات حتی می تواند از دهانه واژن بیرون بزند. افتادگی مثانه در زنان شایع است. علائم افتادگی مثانه می تواند آزاردهنده باشد، اما قابل درمان است.
انواع افتادگی مثانه
افتادگی مثانه (سیستوسل) بر اساس شدت و میزان جابهجایی مثانه به چند نوع تقسیم میشود. این انواع عبارتند از:
افتادگی خفیف (درجه 1)
در این حالت، مثانه کمی به سمت واژن جابهجا شده اما هنوز به طور کامل وارد کانال واژن نشده است. علائم خفیف هستند و ممکن است فرد فقط احساس فشار یا ناراحتی کمی داشته باشد.
افتادگی متوسط (درجه 2)
مثانه به میزان بیشتری به سمت واژن جابهجا میشود و ممکن است به دیوارههای واژن فشار وارد کند. در این حالت، علائمی مانند احساس سنگینی در لگن، مشکلات ادراری یا برآمدگی کوچک در دهانه واژن ممکن است ظاهر شوند.
افتادگی شدید (درجه 3)
در این نوع، مثانه به طور قابلتوجهی جابهجا شده و ممکن است بخشی از آن از دهانه واژن بیرون بزند. علائم شامل برآمدگی واضح، مشکلات شدید ادراری، و ناراحتی در فعالیتهای روزمره است.
افتادگی کامل (درجه 4)
این حالت شدیدترین نوع افتادگی مثانه است که در آن مثانه به طور کامل از واژن خارج شده و نیاز به درمان فوری دارد.
شناخت انواع افتادگی مثانه به پزشکان کمک میکند تا روش درمان مناسب، از جمله تمرینات تقویتی، استفاده از ابزارهای حمایتی (مانند پساری)، یا انجام جراحی (مانند لاپاراسکوپی)، را تعیین کنند.
علائم افتادگی مثانه
اگر این مشکل خفیف باشد، ممکن است هیچ علامتی را تجربه نکنید. در این شرایط لازم است پزشک برای تشخیص افتادگی رحم از پاپ اسمیر استفاده کند. اگر این مشکل به سمت واژن باشد، فرد با علائم زیر مواجه خواهد شد.
- احساس فشار و کشیدگی در واژن
- بیرون زدن یک توده در واژن که در زمان دراز کشیدن مشخص میشود.
- مشکل در دفع ادرار
- احساس عدم تخلیه کامل مثانه
- بیاختیاری ادرار
- مشکلات یا درد در حین رابطه جنسی
- عفونتهای مکرر دستگاه ادراری
- تکرر ادرار
- نیاز به زور زدن برای شروع جریان ادرار
- احساس پری و فشار در واژن
- نشت ادرار در رابطه جنسی
علل افتادگی مثانه چیست؟
شایعترین علت افتادگی مثانه بارداری و زایمان است. در حدود نیمی از زنانی که باردار میشوند و به ویژه زایمان طبیعی را تجربه میکنند، ایجاد میشود. تغییرات هورمونی و اضافهوزن در بارداری موجب ضعف عضلات لگن میشود. معمولا خطر این مشکل با هر زایمان طبیعی افزایش پیدا میکند در صورتی که زایمان طولانی شود و یا جنین بزرگ باشد، احتمال بروز این مشکل بیشتر است. در ادامه به دیگر علتهای این مشکل اشاره شده است.
- یائسگی
- کاهش قدرت عضلات کف لگن
- یبوست و زور زدن
- سرفه مزمن
- مشکل ریوی
- اضافهوزن
- بلند کردن اجسام سنگین بهطور مکرر
- ارثی بودن مشکل
- جراحی لگن
- سابقه خانوادگی
عوامل موثر در افتادگی مثانه
علل مختلفی می توانند در این عارضه موثر باشند. به مثال های زیر توجه کنید:
- کاهش هورمون استروژن در یائسگی: یکی از تاثیرات هورمون استروژن، استحکام عضلات دیواره ی واژن و عضلات کف لگن می باشد. با کاهش تولید و ترشح این هورمون، عضلات مذکور تضعیف می شوند و حالت افتاده به خود می گیرند. به دنبال تضعیف این ماهیچه ها بافت مثانه به سمت دهانه ی واژن حرکت می کند و فرد به عارضه ی افتادگی مثانه دچار می شود.
- افزایش سن: خانم ها در بدو ورد به دوران میانسالی و نزدیک شدن به یائسگی، دستخوش تغییرات زیادی می شوند. یکی از این تغییرات ناخوشایند، تضعیف عضلات کف لگن می باشد. حدود 40 درصد از جامعه ی زنان بالاتر از 50 سال، به افتادگی مثانه دچار می شوند. 10 درصد از این افراد نیاز به عمل جراحی برای درمان افتادگی مثانه پیدا می کنند
- بارداری و زایمان: سابقه ی بارداری و زایمان طبیعی مکرر می توانند؛ انسجام عضلات کف لگن و دیواره ی واژن را دستخوش تغییرات کنند. این تغییرات منجر به تضعیف عضلات مذکور می شوند.
- سابقه جراحی در حفره لگنی: عمل های جراحی درمانی مثل: هیسترکتومی (جراحی خارج کردن رحم) می توانند موجب تضعیف قسمت هایی از عضلات دیواره ی واژن و کف لگن شوند.
- یائسگی: کاهش سطح استروژن در دوران یائسگی میتواند باعث ضعیف شدن عضلات لگن شود.
تشخیص افتادگی مثانه
تشخیص افتادگی مثانه ابتدا با بررسی سابقه پزشکی بیمار آغاز میشود. پزشک از بیمار در مورد علائم، سابقه زایمان، یائسگی، جراحیهای قبلی لگن و عوامل خطر مانند چاقی یا یبوست سؤال میکند. سپس معاینه فیزیکی لگن انجام میشود، که در آن بیمار در وضعیتهای مختلف مانند ایستاده یا هنگام زور زدن قرار میگیرد تا میزان جابهجایی مثانه و شدت افتادگی بررسی شود. این معاینه به پزشک کمک میکند تا میزان آسیب و نیاز به درمان را ارزیابی کند.
در مراحل بعدی، آزمایشات ادراری برای ارزیابی عملکرد مثانه و مشکلات ادراری مرتبط با افتادگی مثانه انجام میشود. در موارد پیچیدهتر، ممکن است از روشهای تصویربرداری مانند سونوگرافی، MRI یا سیستوگرافی برای بررسی دقیقتر وضعیت مثانه استفاده شود. همچنین، ارزیابی دینامیک ادراری (اورودینامیک) برای بررسی عملکرد مثانه و مجرای ادراری هنگام پر و خالی شدن مثانه انجام میشود. تشخیص به موقع افتادگی مثانه میتواند کمک کند تا درمان مناسب، از جمله تمرینات تقویتی، پساری یا جراحی، انتخاب شود.
روشهای غیرجراحی
روش های غیرجراحی افتادگی مثانه عبارتند از
تمرینات کگل
این تمرینات شامل انقباض و آرامش دادن به عضلات کف لگن است که میتواند به تقویت این عضلات و بهبود حمایت از مثانه کمک کند. این روش بهویژه در موارد افتادگی خفیف تا متوسط مؤثر است.
استفاده از پساری (Pessary)
پساری یک دستگاه پلاستیکی یا سیلیکونی است که در داخل واژن قرار میگیرد تا به حمایت از مثانه کمک کند و از افتادگی بیشتر آن جلوگیری کند. این روش معمولاً برای زنانی که نمیخواهند یا نمیتوانند تحت عمل جراحی قرار گیرند، توصیه میشود.
تغییرات در سبک زندگی
کاهش وزن، اجتناب از بلند کردن اجسام سنگین، و درمان سرفههای مزمن یا یبوست میتواند فشار بر عضلات کف لگن را کاهش دهد و به بهبود وضعیت کمک کند.
دارودرمانی
اگر شدت افتادگی مثانه خفیف باشد، می توان با استفاده از داروهای مخصوص این عارضه را درمان و به روند بهبودی فرد کمک، کرد. دارو درمانی به طور مستقیم برای درمان افتادگی مثانه (پرولاپس مثانه) مؤثر نیست، اما میتواند به مدیریت علائم مرتبط با این وضعیت کمک کند. داروهایی که ممکن است در این زمینه استفاده شوند، شامل موارد زیر هستند:
داروهای ضد اسپاسم مثانه
هدف: در صورتی که بیمار علاوه بر افتادگی مثانه، مشکلاتی مانند بیاختیاری ادرار یا مثانه تحریکپذیر داشته باشد، ممکن است داروهای ضد اسپاسم مثانه (مانند اکسیبوتینین) تجویز شود.
عملکرد: این داروها به کاهش انقباضات غیرارادی مثانه کمک میکنند، که میتواند از نشت ادرار جلوگیری کند و دفعات نیاز به تخلیه مثانه را کاهش دهد.
داروهای ادرارآور
هدف: در مواردی که بیمار دچار احتباس مایعات و ورم است، ممکن است داروهای ادرارآور (دیورتیکها) تجویز شوند تا حجم ادرار را افزایش داده و به کاهش فشار بر مثانه کمک کنند. این داروها با افزایش تولید ادرار، میتوانند فشار روی مثانه را کاهش داده و علائم را تخفیف دهند.
هورمون درمانی
اگر علت افتادگی مثانه، یائسگی و کاهش ترشح هورمون استروژن باشد؛ می توان از داروهای هورمونی برای جبران تولید و ترشح استروژن کمک گرفت. در برخی موارد، پزشک ممکن است هورموندرمانی را برای زنانی که دچار یائسگی شدهاند و علائم ناشی از کمبود استروژن دارند، تجویز کند. این درمان میتواند به بهبود کلی وضعیت بافتهای لگنی کمک کند، اما باید با دقت و بر اساس مشاوره پزشکی استفاده شود.
استروژن موضعی، مانند کرمها، حلقههای واژینال یا قرصهای واژینال، ممکن است برای زنانی که در دوران یائسگی قرار دارند و سطح استروژن پایینی دارند، تجویز شود. این داروها میتوانند به تقویت بافتهای واژن و مثانه کمک کنند و در نتیجه علائم افتادگی مثانه را کاهش دهند. با افزایش جریان خون و بهبود انعطافپذیری بافتهای واژینال، این درمان میتواند از شدت علائمی مانند خشکی، سوزش، و تحریک واژن بکاهد.
درمان عفونتهای ادراری
اگر افتادگی مثانه باعث عفونتهای مکرر دستگاه ادراری شود، ممکن است پزشک آنتیبیوتیکهایی برای درمان و پیشگیری از عفونت تجویز کند. در نهایت، دارو درمانی معمولاً بهعنوان بخشی از یک برنامه جامع درمانی، همراه با دیگر روشهای درمانی مانند تمرینات کف لگن، استفاده از پساری یا جراحی، مورد استفاده قرار میگیرد. تصمیمگیری در مورد استفاده از داروها باید تحت نظر پزشک و بر اساس شرایط خاص هر بیمار انجام شود.
روشهای جراحی
جراحی افتادگی مثانه یا سیستوسل یکی از روشهای درمانی موثر برای افرادی است که به دلیل ضعف عضلات کف لگن دچار افتادگی مثانه شدهاند و علائم آنها با روشهای غیرجراحی بهبود نیافته است. این جراحی با هدف بازگرداندن مثانه به موقعیت طبیعی خود و تقویت ساختارهای حمایتی آن انجام میشود. بسته به شدت عوارض ناشی از افتادگی مثانه، جراحی های مختلفی برای درمان این بیماری وجود دارد.
نوع جراحی روند درمان را مشخص می کند و متخصص زنان می تواند نوع بیهوشی یا بی حسی را تعیین نماید. در کل هدف از عمل جراحی افتادگی مثانه؛ کمک به تثبیت مثانه در محل اصلی خود می باشد. اکثر جراحی های مورد نیاز برای درمان افتادگی مثانه از طریق واژن صورت می پذیرند. در ادامه به برخی از روشهای جراحی افتادگی مثانه اشاره میشود:
جراحی ترمیمی به روش واژینال
این روش یکی از رایجترین روشهای جراحی برای اصلاح افتادگی مثانه است. در این عمل، جراح یک برش در دیواره جلویی واژن ایجاد کرده و بافتهای ضعیف یا کشیده شده را تقویت میکند تا مثانه به موقعیت طبیعی خود بازگردد. این جراحی معمولاً از طریق واژن انجام میشود و به تقویت حمایت از مثانه کمک میکند.
جراحی ترمیمی به روش ساکروکولپوپکسی
این روش یک جراحی شکمی است که از طریق لاپاراسکوپی انجام می شود و کم تهاجمی است. ساکروکولپوپکسی از طریق چندین برش کوچک در شکم انجام میشوند. جراح با استفاده از ابزارهای مخصوص، مثانه و سایر اعضای لگنی را به موقعیت طبیعی خود بازمیگرداند. جراحی لاپاروسکوپی یا رباتیک مزایایی مانند درد کمتر، مدت زمان بهبودی کوتاهتر و کاهش خطر عفونت را به همراه دارد.
رعایت دقیق دستورات پزشک، مصرف داروهای تجویز شده و حضور در معاینات پس از عمل، برای بهبود سریع و جلوگیری از عوارض احتمالی ضروری است
عدم درمان افتادگی مثانه چه عواقبی در پی خواهد داشت؟
عدم درمان عواقب و مشکلات مختلفی را برای فرد به همراه خواهد داشت. عبارتند از:
1. افزایش بیاختیاری ادرار
با گذشت زمان، افتادگی مثانه بیاختیاری ادرار را تشدید میکند. این بیاختیاری به شکل نشت ناگهانی ادرار هنگام سرفه، عطسه، یا خندیدن و حتی بیاختیاری در طول فعالیت های روزمره ظاهر میشود.
2. احساس فشار و ناراحتی در ناحیه لگن
افتادگی مثانه اغلب باعث احساس سنگینی، فشار، یا درد در ناحیه لگن میشود. با پیشرفت افتادگی، این احساسات آزاردهنده تر و دائمی تر میشود و انجام فعالیت های روزانه را برای فرد دشوار میکند.
3. تکرر و فوریت در ادرار کردن
عدم درمان افتادگی مثانه منجر به تکرر ادرار، فوریت در تخلیه مثانه، و نیاز به بیدار شدن در شب برای ادرار کردن میشود. این وضعیت بر کیفیت خواب و راحتی فرد تأثیر منفی دارد.
4. عفونتهای مکرر ادراری
تخلیه ناکامل مثانه زمینه ساز عفونت های مکرر ادراری میشود. باقی ماندن ادرار در مثانه احتمال رشد باکتری ها را افزایش داده و فرد را در معرض عفونت های مکرر و مشکلات مربوط به آن قرار میدهد.
5. آسیب به کلیه ها
در موارد شدید و پیشرفته افتادگی مثانه، عدم تخلیه مناسب مثانه باعث برگشت ادرار به سمت کلیه ها میشود که به نوبه خود به آسیب کلیوی منجر میشود. این وضعیت در صورت تداوم خطرات جدی برای سلامت کلیه ها ایجاد میکند.
6. تأثیر منفی بر زندگی اجتماعی و روانی
افتادگی مثانه و مشکلات همراه با آن موجب کاهش اعتماد به نفس و احساس شرمساری میشود و بر روابط اجتماعی فرد تأثیر منفی میگذارد. بسیاری از افراد به دلیل نشت ادرار یا احساس ناراحتی از فعالیت های اجتماعی و حتی فعالیت های ورزشی کناره گیری کنند.
پیشگیری از افتادگی مثانه
پیشگیری از افتادگی مثانه با اتخاذ سبک زندگی سالم و انجام اقدامات مناسب امکانپذیر است. برخی از مهمترین راهکارهای پیشگیری عبارتند از:
- انجام منظم تمرینات کگل میتواند به تقویت عضلات کف لگن و پیشگیری از افتادگی مثانه کمک کند. این تمرینات بهویژه پس از زایمان یا در دوران یائسگی اهمیت دارند.
- اضافه وزن و چاقی فشار بیشتری بر عضلات لگن وارد میکنند و خطر افتادگی مثانه را افزایش میدهند.
- داشتن رژیم غذایی سرشار از فیبر و مصرف آب کافی میتواند از یبوست جلوگیری کند و فشار وارده به عضلات لگن را کاهش دهد.
- بلند کردن اجسام سنگین یا فعالیتهایی که فشار زیادی به لگن وارد میکنند، میتواند به عضلات کف لگن آسیب برساند. در صورت نیاز به بلند کردن اجسام، باید از تکنیکهای صحیح استفاده شود.
- درمان سرفههای مزمن ناشی از آسم، آلرژی یا بیماریهای تنفسی میتواند فشار اضافی بر کف لگن را کاهش دهد.
- مشاوره با پزشک برای مدیریت صحیح زایمان و کاهش آسیب به عضلات لگن، به ویژه در زایمانهای طبیعی، میتواند مفید باشد.
- سیگار کشیدن میتواند باعث سرفههای مداوم شود که فشار روی کف لگن را افزایش میدهد. همچنین، سیگار بر سلامت کلی بافتهای بدن تأثیر منفی میگذارد.
